Notalar & Akorlar Hakk?nda

(Notalar)
Müzi?i notalay?p yaz?ya almaya yarayan ?ekillerdir. Yaz? harflerinin adlar? bulunu?u gibi, bu ?ekillerinde adlar? vard?r.

Notalara ait yedi isim ?unlard?r:
do (ilim dilinde bazen “ut” ,
re,
mi,
fa,
sol,
la,
si.
Almanya ve ?ngiltere’de, Ortaça? tarz?ndan solfejde k?smen hat?ra olarak notalar do?rudan do?ruya alfabe harflerinden yedisinin adlar?yla okunmaya devam ediliyor:
C (do),
D (re),
E (mi),
F (fa),
G (sol),
A (la),
H (si),
B (si bemol). Bu, Almanlardaki sistemdir.
Nota (veya not) kelimesi, bir ?eyi sonradan hat?ra getirtecek surette bir yere not etmeyi ifade eden sözdür. Müzik notas? da, bir sesi temsil etmek üzere nota dize?i üstündeki yerine konulan bir i?aret, bir kay?tt?r.

Karakterci nota: Bir özelli?i belirten nottur. Dizideki yedi notan?n vas?flar? olan tonik, toniküstü, mediant (ortanca), alt-dominant, dominant (hâkim), dominantüstü, sensible (duygun) nota, terimleri hep karakterci notalard?r. Çünkü, dizide her birinin farkl? birer rolü vard?r ve karakterlerini i?te bu roller sa?lar.

Bir dizinin ilk üçlü ve ilk alt?l? aral?klar? o dizi modunun karakterci notalar?d?r. Majörminör dizilerin mod notalar? ad?n? al?rlar. ve

Zarif notalar: Melodide baz? süs ve i?leme notalar?na böyle denir. Melodik süslemeler dediklerimiz bunlard?r (Bak: Süslemeler). “Bezen notalar?”da denilebilir.

Küme notalar: Nota kümecikleri. Ölçünün bir zaman?n? veya zaman?n bir bölümünü vücuda getiren tertipli kümeciklere nizam d ? kat?lan notalara (bir yüklenti ihdas ettikleri için) böyle denir. Yük notalar?n?n vücuda getirdi?i böyle nizam d ? gruplar, birle?tikleri notalar?n say?s?n? kar ??layan rakamlarla gösterilirler.

Nota ?ekilcikleri (Figures de notes)

Türlü nispî uzunluklar?, yani süsleri olan nota k?ymetleri ?u figürlerle gösterilirler: Birlik, ?kilik, Dörtlük, Sekizlik, Onalt?l?k, Otuzikilik, Altm ??dörtlük. Bu süreleri küçüklere “göze hitap eden” biçim adlar?yla ö?reterek nota dersine ba?lamak kolayl ? muciptir. S?ras?yla ?unlard?r: Yuvarlak, Beyaz, Siyah, Çengelli, ?ki çengelli, Üç çengelli, Dört çengelli.

Nota ?ekillerinin Yaz?l ?

Notalar, k?ymetlerinin her türlüsünde düzgünlükle yumurtams? çizilmi? bulunmal?d?r. A?a ??daki misalde görüldü?ü üzere, yuvarlak yaz?l? notalar –akor yaz?s?nda temas noktalar? tamamen dolmu? olaca ??ndan- kal?n bir çizgi gibi görünerek, okunmalar? güçle?ir. Beyzi notalarda ise temas noktas? iki taraftan kapanmad ?ndan, o sayede okunmalar? kolay olur. Bu fark göz önünde tutulup hiç olmazsa çok sesli ve akorlu yaz?larda notalar? beyzi çizmeye çal ??mal?d?r

?kilik’ten ba?lay?p dörtlük, sekizlik ve daha küçük k?ymetteki notalara beyzi uçlar porte aral?k ve çizgilerine hep e?rilemesine yaz?l?rlar ?kilik k?ymetten itibaren altm ??dörtlü?e kadar bütün nota ba?lar? ayn? büyüklükte dü?melidir Birlik nota öbürlerinden az büyükçedir, hem de onlar?n aksine olarak portedeki yerine yayvan ve yat?k yaz?lmal?d?r. Öbür nota ba?lar?ndan büyük oldu?u için, e?ik yaz?l?rsa portenin aral?k ve çizgilerinden ta?ar. Neticede okunmas? güçle?ir, yanl okunmaya sebebiyet verebilir Sükût (Es) ??aretleri ve Yaz?l ??lar?

K?ymetler gibi esler de çe?itli ve portedeki yerleri bazen farkl?cad?r.

A) Birlik es, portede daima dördüncü çizginin alt?ndad?r. B) ?kilik es, portede üçüncü çizgi üstüne konur

C) Dörtlük es, portenin ikinci çizgisi ile dördüncü çizgisi aras?na yaz?l?r. Yaln?z, bunun alt ve üst kuyruklar? a?a ??dan birinci aral ?n içine ve yukar?dan dördüncü aral ?n içine biraz girmi? bulunurlar

D) Sekizlik, onalt?l?k ve otuzikilik eslerdeki çengelli uçlar üstten portenin üçüncü aral ?na yaz?l?rlar. Sekizlik esin baca portenin ikinci çizgisine, onalt?l?k baca birinci çizgiye, otuzikilik olan?n baca da birinci çizginin az alt?na uzat?l?r. Altm ??dörtlük este, çengelli uç dördüncü aral?kta olmak üzere, baca otuzikilik esinki kadar indirilir

Bu örnekteki gibi, eslerin çengelleri daima porte aral?klar?na yaz?laca ??na dikkat edilmelidir.

Piyano, koro ve orkestra partisyonlar?nda eslerin yerleri ister istemez de?i?ebilmektedir

E) Noktal? nota ve eslerin noktalar? i?aretin daima tam önüne ve porte aral?klar?na konulmal?d?r. Çizginin üstüne nokta konulmaz. Çünkü, üst üste gelecek ayn? renkler birbirini yok ederler Bir ölçüden daha fazla, yani birkaç ölçülük olan esler ?u misalde görüldü?ü üzere, yaz?l?rlar

Nota Bacaklar?n?n Çekili?i

Tek olarak, her notan?n baca , adland ? sesin oktav?na kadar uzat?l?r.

“A” misalinde görüldü?ü üzere, birinci çizgi alt?ndaki do notas?, portenin üçüncü “do” aral ?n?n ortas?na, re dördüncü çizgiye, mi yukar?daki “mi” aral ?na ve birinci aral?ktaki fa be?inci “fa” çizgisine kadar uzat?l?r. Öbür notalar da “yukar?daki gibi” oktavlar?na kadar uzat?l?rlar.

Birinci ilâve çizgili alt “do” notas?ndan itibaren re, mi, fa, sol, la notalar?n?n bacaklar? yukar?, sonra gelen si, do, re, mi, fa, sol, la notalar?n?n bacaklar? da a?a çekilir A?a ??daki örnekte görüldü?ü üzere ilk ilâve çizgili kal?n si notas? ile ondan pes dü?en bütün ilâve çizgili notalar?n bacaklar? hep portenin üçüncü “si” çizgisine kadar çekilirler Gelen örnekte görüldü?ü gibi, birinci ilâve çizgili “si” notas?ndan ba?lay?p yükselen notalar?n bacaklar? hep portenin üçüncü si çizgisine kadar indirilirler Nota bacaklar? porte üzerindeki yerlerine göre yukar? veya a?a çekildiklerinde, a?a indirili bacaklar nota yuvarla ??n?n solundan, yukar? çekilenler nota yuvarla ??n?n sa ??ndan çizilmelidirler ?lâve çizgileri aras?ndaki aç?kl?k, porte çizgilerinin aç?kl?klar? kadar olmal?d?r. Üst üste s?ral? ilâve çizgileri hep ayn? uzunlukta ve bir hizada olacaklard?r

K?ymet Çizgileri

Notalar ço?u zaman düz birer çizgiyle birbirlerine ba?lan?rlar. Grup halinde görünen notalar? ba?layan bu çizgiler, sekizlik k?ymette 1, onalt?l?k’larda 2, otuzikilik ise 3 düz ve paralel çizik olur. Bunlar, tekli notalardaki çengellerin birle?tiriminden ibarettir Birle?tirmeler, basit ve mürekkep ölçülerde, “vuru?lara göre bölünebilir kümeler halinde” olmal?d?rlar. Baz? mürekkep ve aksak usûllerde, bu gruplar, ölçünün bölüm ve vuru?lar?na uygun surette düzenli yaz?lmal?d?rlar, ta ki okunmalar? kolay olsun, icrada bir ç?rp?da emniyetle kavranabilsinler.

Gruplamalar, ölçü birimi dairesinde yap?lm olmal?d?r. Ölçüdeki notalar ne türlüden bölüntülü olursa olsun, her grup hep ölçünün vuru?lar?na göre kümelenmi? bulunacakt?r

A?a ??dakiler de ayn? cümledendir:

Türlü yükseklikteki notalar?n bacaklar? k?ymet çizgisiyle nas?l ba?lanacakt?r? Türlü seslerden kurulu kümelerin k?ymet çizgileri portedeki bir üçlü aral ? kadar ini? ve ç?k meyli göstermelidirler. Bu gibi hallerde baz? notalar?n bacaklar? (?ekle uymas? için) oktavdan fazlaca uzat?l?r.

Nota bacaklar? inik ise en pes notan?n baca normal boyda uzat?l?r. Bu ses, kümenin ayarlama notas? olur. Grubun son notas? bu ayarlama notas?na bir üçlü meyli verdirecek surette indirildikten sonra k?ymet çizgisi ikisi aras?na çizilir. Öbür nota bacaklar? düzgün olarak indirilirler

Yukar?da “a” örne?inde görüldü?ü üzere, nota bacaklar? üçüncü si çizgisine kadar uzat?l?yorsa, k?ymet çizgisi düz ve porteye paralel çizilir. Gruplarda oktava kadar uzat?lacak nota e?er varsa, öbür yüksek veya pes notalar hep o sese tâbi olarak (“b” örne?inde görüldü?ü gibi) o notan?n hizas?na kadar uzat?l?rlar, k?ymet çizgisi öbürleri gibi düz çekilir.

Kümeyi te?kil eden notalar aras?nda ayn? sesten iki veya daha fazla nota varsa, öbürlerinin k?ymet çizgileri –hangi seviyede olursa olsunlar- mü?terek sesler dolay?s?yla hep düz çizilmeli ve porteye dü?melidirler (?ekil 19).

Porte çizgileri k?ymet çizgilerinin aras?nda b?rak?lmamal?d?r

Müzik Yaz?s?nda Nispet ve K?ymet Ölçüsü

Müzik sanat? kula?a ses unsurlar?yla çizilebilen bir ölçüm sistemi gibidir. Müzik, kalbin at ? gibi düzenli ve ölçülü çal ??acak bir i?leyi?tir. Ölçü, zaman ve hareket, laboratuar k?vam ve dozlar? kadar incelikle i?leyen bir tart? hassasiyeti gösterirler. Tabiattan esas?n bir denklik ve armoni dairesinde do?an sesler daimi bir dirilik ve disiplin içinde ak?p gideceklerdir. Böylesine ince ve hassas ölçülerle düzenleyici bir varl?k olan müzik sanat?n?n yaz?s? da göz için mümkün oldu?u kadar bir sismograf hassasiyetiyle i?leyerek süre derecelerini berrakl?k içinde gösterebilmelidir.

Nota k?ymetleri ?eklen gerçi benze?mezlerse de portede adland?rd?klar? zamandaki sesleri tam kendi k?ymetleri miktar?nda sürmelidir. Yani, her nota ta ??d ? k?ymet kadar uzar. K?ymetler, parça içinde, usûle göre en muntazam bölüntülerle ölçülür. Ölçülü parçalar ölçülü hareket ve tempolarla icra edilirler. Müzik yaz?s?ndaki i?te bu tart?lar? muayyen birer ölçüm nispeti dairesinde belirtmeye çal ??aca ??z.

Nota k?ymetlerine göre mesafelendirmede dikkat edilecek oranlar ?öyle olur (?ekil 21).

Bu mesafelendirme i?inde gerçi kesin birer uzunluk ve ölçüm bahis konusu olamazsa da, bir ikilik aç?s? e?er “a” misalindeki kadarsa, öbür k?ymetler ?emada noktalarla gösterilen farklar kadar olmal?d?r. ?kilik mesafesi veya ayn? sat?rdaki en küçük k?ymet aç?kl ? biraz büyük veya k?sa al?nd ? zaman, öbür k?ymetler aras?ndaki farklarda ?ekildeki nispetler manzumesine uygun ölçülerde olmal?d?r.

Yaln?z, bir müzik parças?n?n her sat?r?nda hep ayn? notalar bulunmaz. Bunun için, yaz?daki nispetler dü?ünülürken (eseri ba?tan sona her zaman ayn? nispetlerle yazmak mümkün olamayaca ??ndan) müzi?in her sat?r? için cüzi farklarla ba?tan birer oran tahmin etmek gerekir. Parçan?n ba?tan sona kadar ayn? nispetlerle yaz?lmas? mümkün olacaksa, o taktirde en uygun ?ekil pek tabiidir ki zaten mevcut demektir.

Yukar?daki “a” ?emas? görüldükten sonra ?öyle bir soru akla gelebilir. ?emas? görüldükten sonra ?öyle bir soru akla gelebilir. ?kilik bir nota dörtlü?ün bir misli fazlas? oldu?una göre, uzakl?kta neden ayn? mesafenin yar?s?yla gösterilmesin? Gerçi bu yerinde bir dü?üncedir ama o hesab? kabul edecek olursak pek küçük k?ymetleri taksime imkân kalmaz. Küçük k?ymetlerin aras? o kadar daralacakt?r ki, notalar?n git gide adeta üst üste y ?l ??acaklar? görülür Noktal? notalarda mesafeler, k?ymetler aras?ndaki aç?kl?klara uygun dü?mek suretiyle, noktas?z hallerinden biraz daha uzun olmal?d?r Trioleler hangi k?ymetlerle yaz?l? olursa olsunlar, notalar? aras?ndaki mesafe, trioleli olmad?klar? zamandaki kadar olmal?d?r. Meselâ, iki sekizlik aras?nda ne kadar mesafe varsa, sekizlik triolelerin notalar? aras?ndaki uzakl?kta o kadar olmal?d?r. Di?er k?ymetlerle yap?lan üçlemelerde ayn? kurala uymal?d?r

Nota Yazma?a Ba?larken

E?er ar?za yoksa anahtardan, ar?za varsa ar?zadan sonra, ölçü içlerinde ise ölçü çizgisinden itibaren birer nota ba kadar aral?k b?rak?lmak suretiyle yaz?ya ba?lanmal?d?r. Ölçünün ilk vuru?undan önce zamanla mukayyet bir mesafe yoktur. Baz? kimseler ölçü çizgisinden sonra adeta bir dörtlük mesafe açarcas?na notaya ba?l?yorlar. Dikkat etmeyecek olursak, gerek hiçbir ?ey ifâde etmeyen bu aç?kl?k, gerekse ölçünün son vuru?unun ölçü çizgisiyle olan mesafesi lüzumsuz ve mânas?z kal?rlar

Birinci ölçünün son vuru?undaki mi ile ölçü çizgisinin aras? bir dörtlük notan?n t?nlama mesafesidir. Ölçü çizgisi o müddetin sonunu s?n?rland?ran bir kesim oldu?una göre, yeni ölçünün ilk vuru?u evvelindeki çizgiye pek k?sa bir aç?kl?kla yaz?lmal?d?r (yani parçan?n içindeki aç?kl?k nispetlerinde olmal?d?r): ikinci ölçünün ilk vuru?undaki do notas? aç?kl ?nda olmal?d?r.

Mesafelemede, nota yuvarlaklar? de?il, nota bacaklar? aras?ndaki aç?kl?k esast?r. Buna göre; nota bacaklar? hep ayn? tarafa çizilecekse, e?itlik hep ayn? mesafelerle devam edip gider. Ancak nota bacaklar?n?n istikameti de?i?tikçe bunun vuku buldu?u yerde mesafe daral?r. Çünkü, evvelce de bahsetti?imiz gibi, yukar? çekik nota bacaklar? nota yuvarla ??n?n sa ??ndan, a?a çekilenler de yuvarla ??n solundan çekilece?i için aradaki mesafe bir nota yuvarla kadar k?sal?r. Böyle zamanlarda mesafeyi normal hale getirmek için, bacak yöneli?i de?i?en o notay? bir nota ba kadar ilerden almak gerekir Nota bacaklar?n?n a?a çekikli?i devam edip giderken, sonra gelen nota baca aksi istikamete çekilirse bu sefer de mesafe bir nota boyu geni?ler. Bu taktirde mesafeyi bir nota boyu k?sa almal?d?r

Ölçü çizgileri ile notalar aras?ndaki mesafeler için de ayn? kural geçerlidir. Ölçü çizgisinden önce gelen nota baca a?a çekiliyorsa, ölçü çizgisi de nota baca gibi telâkki edilerek evvelki nispet yine aynen muhafaza olunur. Bacak yukar? çekiliyorsa, ölçü çizgisine bir nota boyu kadar yak?n dü?üyor demektir ki, bunun için de ölçü çizgisi bir nota boyu kadar ilerden çekilmelidir Bundan sonra nota nispetlerinin göz kararlamas?yla yaz?lmas?na çal ?lmal?d?r. Dedi?imiz esas ve kaidelere ba?l? kal?narak çal ?l?rsa el melekesiyle göz ölçümü yaz?y? adeta riyazî bir mesafelendirme disiplinine sokabilir ki, kabul edilen ve makbul olan da esasen budur. Netice itibariyle, ba?tan beri yazageldi?imiz kurallar titizlikle tatbik edildi?i taktirde al ??kanl?k zamanla iyice olgunla?abilir.

Nüans ??aretleri hakk?nda ufak bir ikaz!

Nüans i?aretleri, ?ekil veya yaz? ile ifâde edildikleri zaman, hangi notadan itibaren ba?l?yorsa, ba?lang?ç noktalar? o notan?n tam alt?ndan ve hizas?ndan al?nmal? ve biti? noktas?na kadar uzat?lmal?d?r Koro, piyano ve oda müzi?ine ait eserler ile orkestra ve bando partisyonlar?n?n yaz?lmas?nda dikkat edilecek noktalar:

Genellikle çok sesli müzik parçalar?nda partiler hep ayn? harekette devam etmeyebilirler. Çok kere uzayan bir sesin üst veya alt?ndaki öbür k?s?mlar birbirlerinden farkl? surette muhtelif hareketlerde bulunabilirler. Bunun için, en fazla i?leyen partide tabiat?yla nota say?s? çok olacakt?r. Neticede önce bu k?sm?n yaz?lmas? gerekir. Sonra öbür notalar do?ru olarak ve kolayl?kla yaz?labilir. Böylelikle de partisyonda armoni bak?m?ndan yanl ??l ??a meydan verilmemi? olur, notalar?n gerekti?i gibi alt alta dü?ü? fark ve ?artlar? mahfuz kal?r.

Netice olarak; örneklerde görülece?i üzere, ölçülerde vuru?lar hap alt alta getirilmelidir. “A” örne?indeki parçan?n vuru?lar? yerli yerinde ve do?rulukla yaz?lm olmak için (“B” örne?inde görüldü?ü gibi) partilerin en hareketli yerlerini önce tertiplemeli, öbürlerini buna göre düzene koymal?d?r Orkestra ve bando partisyonlar?nda hep bu küçük örne?e göre hareket edilmelidir.

Yazd ?m?z hususlar? yaz? i?iyle u?ra?anlar, kompozisyon ö?rencileri, müzik okullar? ile askerî ve sivil bandolar?m?zda yeti?en gençler ba?tan bilmeli ve benimsemelidirler. Bu, ilerisi için faydal? olacakt?r. Herkes kendine göre de?il, yaz?lan? her müzisyenin kolayl?kla söküp okuyabilmesini mümkün k?lacak surette, yani belirli kural ve esaslara uygun tarzda nota kaleme almaya çal ??mal?d?r. Nota, heceleyip duraklanarak okunmaya tahammülü olan bir vas?ta de?ildir. ?lk görü?te rahatl?k ve cezbezeyle de?ifre edilebilmei gereken bir yaz? tarz?d?r. Güzel ve do?ru nota yazmak, ortograf (mûsikî imlâs?) yanl ??lar?ndan salim müzikler tertiplemek kadar önemlidir. “Göz virtüözlü?ü ad?n? verebilece?imiz süratle okumak imkân?n? güzel nota yaz?s? sa?lar. Ç?rp ??t?rma nota gözü ürkütür, eli sürçtürür ve yorumu sakatlar.

Dikkat. Partitur veya partilerde porte altlar?na yaz?lacak yabanc? dil s?fat, tabir veya k?saltma kelimeleri daima küçük harflerle ba?lat?lmal?d?r. ?ark? sözlerinin m?sra ba?lar? majüskül (büyük harf) yaz?l?rlar ve birde üle?tirilmesinde heceler aras?na (-) i?areti konulur. Meselâ “Ak?am” kelimesi “Ak-?am” olur. Bu çizgiler ihmal edilmemelidir. Sonra, heceler mesafeli dü?ebileceklerinden ?ark? notalar?n?n da mesafelerce seyrek tutulmalar? gerekir. ?ark? melodisinde çengellerin taban çizgilerine tercih edilmesi bundand?r. Bir opera partiturunu bas?lm ?ndan da bu hususta inceleyiniz, fikir edininiz.

RottinLegions